Malarstwo polskie XIX i XX wieku

To książka, której nie da się czytać w oderwaniu od jej autora.

Eligiusz Niewiadomski malarz, krytyk, pedantyczny znawca historii sztuki wszedł do historii Polski nie tylko dzięki swojej erudycji, lecz przede wszystkim przez czyn, który wstrząsnął młodą II Rzecząpospolitą. 16 grudnia 1922 roku, w atmosferze skrajnych politycznych napięć, zastrzelił w warszawskiej Zachęcie prezydenta Gabriela Narutowicza. Zrobił to świadomie, w przekonaniu, że broni narodu przed upadkiem.

W tamtym czasie ulice Warszawy pulsowały gniewem. Gazety podgrzewały konflikt, prawica i lewica widziały w sobie nawzajem śmiertelne zagrożenie, a wybór nowego prezydenta stał się zapalnikiem dla tych, którzy wierzyli, że polityka wymaga ofiary. Niewiadomski człowiek o wielkiej ambicji i coraz bardziej skrajnym światopoglądzie dał się porwać temu nastrojowi. W jego myśleniu sztuka, moralność i polityka zlały się w jedną obsesję. Zamach był jej tragicznym finałem.

Malarstwo polskie XIX i XX w. Niewiadomski kończył pisać w więzieniu, w ostatnich tygodniach życia. To praca niezwykle rzetelna, napisana przez autora, który znał polskie malarstwo jak mało kto, a przy tym traktował je jako narzędzie budowania narodowej świadomości. Jego analizy są ostre, pełne pasji, momentami przesadnie kategoryczne takie, jak on sam.

Całość została opatrzona wnikliwym wstępem i rozbudowanymi przypisami Agnieszki Kijas krytyczki sztuki i autorki licznych książek o malarstwie które porządkują fakty, wyjaśniają kontekst epoki i pokazują, jak bardzo osobiste przekonania Niewiadomskiego wpływały zarówno na jego twórczość, jak i na decyzje, które doprowadziły go do zbrodni.

Ta książka nie prosi o rehabilitację swojego autora. Prosi o zrozumienie epoki, w której powstała: czasu, gdy sztukę traktowano niemal jak broń, a idee potrafiły prowadzić na szczyt albo na śmierć. To jeden z najciekawszych, a zarazem najbardziej niewygodnych głosów w polskiej historii sztuki. Lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce poznać nie tylko obrazy, lecz również ludzi i namiętności, które je kształtowały.